دولت چه برنامهای برای قیمت بنزین در ۱۴۰۵ دارد؟
در حالی که هنوز تبوتاب بنزین ۵ هزار تومانی فروکش نکرده، زمزمههای اجرای طرح واریز سهمیه بنزین به کارت بانکی افراد، بار دیگر آینده سهمیهبندی و آزادسازی قیمت سوخت در ایران را به یکی از مهمترین دغدغههای اقتصادی تبدیل کرده است.
به گزارش خودران، دولت در حال بررسی و اجرای آزمایشی طرحی است که میتواند یکی از بزرگترین تغییرات ساختاری در نظام یارانه سوخت کشور را رقم بزند؛ تغییری که مبنای تخصیص بنزین را از «خودرو» به «فرد» منتقل میکند و سهمیه بنزین را به حساب بانکی متصل به کد ملی افراد واریز میکند.
در مدل فعلی، یارانه بنزین به کارت سوخت خودرو اختصاص دارد، اما در طرح جدید، معادل ریالی یا لیتری سهمیه بنزین ۱۵۰۰ تومانی به حساب افراد واریز میشود؛ حتی کسانی که خودروی شخصی ندارند. مشمولان میتوانند این اعتبار را برای سوختگیری استفاده کنند یا آن را در یک بازار ثانویه به فروش برسانند و وجه نقد دریافت کنند.
مهمترین تفاوت این طرح، تغییر معیار تخصیص یارانه است؛ موضوعی که بهزعم موافقان، توزیع یارانه بنزین را عادلانهتر میکند و مانع از تمرکز منافع در دست دارندگان چند خودرو میشود. علاوه بر این، امکان نقدشوندگی سهمیه، انگیزه صرفهجویی در مصرف سوخت و استفاده بیشتر از حملونقل عمومی را افزایش میدهد.
در مقابل، منتقدان نسبت به پیامدهای تورمی طرح هشدار میدهند. تجربه سیاستگذاری انرژی در ایران نشان داده هر تغییر در ساختار قیمت یا توزیع بنزین، اثر روانی شدیدی بر بازارها دارد و میتواند موجب افزایش کرایه حملونقل و قیمت کالاها و خدمات شود. پیچیدگی فنی اتصال کارتهای بانکی به جایگاههای سوخت و ایجاد بازار خریدوفروش سهمیه نیز از دیگر چالشهای جدی این طرح عنوان میشود.
همزمانی مطرح شدن این ایده با رونمایی از بنزین ۵ هزار تومانی بهعنوان نرخ سوم سوخت، این گمانه را تقویت کرده که دولت بهدنبال فراهم کردن زیرساخت آزادسازی تدریجی قیمت بنزین است. در سناریوی خوشبینانه، بازار ثانویه میتواند به تعدیل قیمتها کمک کند و اقشار کمدرآمد از محل فروش سهمیه منتفع شوند. اما در سناریوی بدبینانه، این طرح میتواند مقدمه حذف سهمیههای ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی و حرکت بهسوی تکنرخی شدن بنزین با قیمتهای بالاتر باشد.
برخی کارشناسان معتقدند واریز سهمیه بنزین به کارت بانکی، دست دولت را برای کاهش تدریجی سهمیه، اجرای بنزین فصلی و حتی حذف کامل کارت سوخت باز میگذارد؛ چرا که بدون تغییر فیزیکی زیرساختها، امکان تنظیم لحظهای یارانه و قیمت فراهم میشود.
دولت تأکید دارد این طرح فعلاً در حد آزمایشی و محدود اجرا میشود و تصمیم نهایی پس از سنجش اثرات اقتصادی و اجتماعی آن اتخاذ خواهد شد. با این حال، یک نکته بیش از پیش قطعی به نظر میرسد؛ دوران «بنزین ارزان برای همه» رو به پایان است و نظام یارانه سوخت در آستانه ورود به مرحلهای جدید از مدیریت هوشمند و دیجیتالی قرار دارد.