خودرو گرانتر از همیشه اما بدون خریدار
بازار خودرو ایران در رکود عمیقی فرو رفته است؛ خرید و فروش تقریباً متوقف شده و مشتریان، حتی با وجود تورم بالا و انتظارات تورمی، از ورود به بازار خودداری میکنند. اقتصاددانان این وضعیت را مصداق روشن «رکود تورمی» میدانند؛ جایی که قیمتها بهدلیل افزایش هزینههای تولید بالا میروند، اما کاهش قدرت خرید مانع شکلگیری تقاضا میشود. کوچ سرمایهها به سمت بازارهای طلا و ارز نیز نقش مهمی در تشدید این رکود دارد.
به گزارش خودران، بازار خودرو این روزها در سکوت و رکودی کمسابقه قرار دارد. نه خریدار در بازار دیده میشود و نه فروشنده انگیزهای برای معامله دارد. با رشد تورم عمومی انتظار میرفت خودرو دوباره به عنوان کالایی سرمایهای مورد توجه قرار گیرد، اما برخلاف تصور، رکود همچنان ادامه دارد.
کارشناسان علت اصلی این وضعیت را رکود تورمی میدانند؛ شرایطی که در آن قیمتها بالا میروند اما قدرت خرید واقعی خانوارها افت میکند. در نتیجه، خودرو برای بسیاری از مردم از کالایی ضروری به کالایی لوکس تبدیل شده است. درآمدها تنها کفاف هزینههای روزمره را میدهد و پساندازی برای خرید کالاهای بادوام باقی نمیماند. همزمان، هزینه بالای تولید نیز باعث شده حتی در نبود تقاضا، قیمتها پایین نیایند.
به این ترتیب برخلاف منطق اقتصادی عرضه و تقاضا، بازار خودرو نه با کاهش قیمت روبهروست و نه با رونق معاملات. تولیدکنندگان با هزینههای بالا مواجهاند و مصرفکنندگان قدرت خرید ندارند؛ بازاری قفلشده با ظاهری پرنوسان اما عملکردی راکد.
کوچ سرمایهها به بازارهای سیالتر
تغییر رفتار سرمایهگذاران خرد نیز به این رکود دامن زده است. بسیاری ترجیح دادهاند سرمایه خود را به سمت طلا و ارز منتقل کنند؛ بازارهایی که نقدشوندگی بالاتر و بازدهی بیشتری ارائه میدهند. در نتیجه، جریان نقدینگی از بازار خودرو خارج شده و فعالیتهای سفتهبازانه نیز کاهش یافته است.
همزمان، ناتوانی ساختاری صنعت خودرو – از سیاست قیمتگذاری دستوری تا بلاتکلیفی در واردات و واگذاری خودروسازان – نیز موجب شده بازار در تعلیق بماند.
نگاهی به مسیر بازار از ۱۳۹۷ تا امروز
از آغاز تحریمهای ثانویه در سال ۱۳۹۷، بازار خودرو شاهد نوسانات گستردهای بوده است. با رشد نرخ ارز و کاهش عرضه خودروهای وارداتی، خودرو به پناهگاه سرمایه بدل شد. در سالهای ۱۳۹۸ تا ۱۳۹۹ نیز انتظارات تورمی تثبیت شد و خودرو به ابزاری برای سفتهبازی تبدیل شد؛ حتی افراد بدون نیاز واقعی با هدف کسب سود وارد بازار شدند.
در نیمه دوم سال ۱۳۹۹، طرح قرعهکشی خودروسازان تقاضا را تشدید کرد، زیرا اختلاف قابلتوجهی میان قیمت کارخانه و بازار وجود داشت. در پایان همان سال قیمت خودروهای پرتیراژ دو تا سه برابر شد. اما از سال ۱۴۰۰، با تشدید رکود تورمی، قدرت خرید کاهش یافت و معاملات افت کرد. درحالیکه تورم بالا بود، بازار از مشتری خالی ماند.
در سال ۱۴۰۱، بحران ارزی و افزایش نرخ دلار به بالای ۵۰ هزار تومان، موج جدیدی از رشد قیمتی را رقم زد و تقاضا برای خودروهای مونتاژی و چینی بالا رفت. سال ۱۴۰۲، بازار وارد مرحله اشباع سرمایهای شد. تقاضای واقعی کاهش یافت اما قیمتها همچنان بالا ماند. اکنون در سال ۱۴۰۳، با فروکشکردن هیجانات سفتهبازانه، معاملات به کمترین سطح خود رسیده است.
چرا خودرو مشتری ندارد؟
برای تحلیل دقیقتر این وضعیت، دو استاد دانشگاه نظر خود را درباره دلایل قفلشدن بازار خودرو بیان کردهاند.
مرتضی افقه، استاد دانشگاه و کارشناس اقتصادی، میگوید:
«چندین سال متوالی است که اقتصاد ایران با رکودتورمی روبهروست. در این شرایط، قیمت کالاها افزایش مییابد اما مردم توان خرید ندارند، بنابراین بازار قفل میشود. اگر محصول تولید شود هم خریدار ندارد.»
او ریشه این وضعیت را در ساختارهای ناکارآمد و ضدتولید میداند:
«محصولات تولیدی گران تمام میشوند و تولید ملی به اندازهای رشد نکرده تا منافع آن در جامعه توزیع شود و تقاضا بالا برود. در نتیجه، هزینه تولید زیاد است اما پول متناظر آن به جامعه تزریق نمیشود؛ این همان رکود تورمی است.»
افقه ادامه میدهد:
«خودرو از کالاهایی است که سهم بالایی در هزینه زندگی دارد. اکنون بخش بزرگی از مردم تنها توان تأمین هزینههای بقا را دارند و پساندازی برای خرید خودرو باقی نمانده است. چنین شرایطی حتی در بازار مسکن نیز دیده میشود.»
وی تأکید میکند:
«در شرایط رکودتورمی، قانون عرضه و تقاضا کارایی ندارد. چون هزینه تولید بالاست، حتی با کاهش تقاضا، قیمتها پایین نمیآید. تولیدکنندگان برای جلوگیری از ورشکستگی از روشهایی مانند فروش اقساطی یا تسهیل شرایط خرید استفاده میکنند.»
در همین حال، سهراب دلانگیزان، دیگر استاد دانشگاه، میگوید:
«قیمت خودرو و میزان معاملات در بازار آزاد مسیر متفاوتی طی میکنند. دو عامل اصلی قیمت خودرو، نرخ ارز و قیمت کارخانهای هستند که هر دو در سطوح بالایی قرار دارند.»
او درباره علت کمبود معاملات توضیح میدهد:
«اکثر ایرانیها از خودروی قدیمیشان استفاده میکنند و خودروی نو را بهعنوان دارایی سرمایهای نگه میدارند. همزمان، نقدینگی به سمت بازارهای طلا و دلار حرکت کرده، چون بازدهی و سیالیت بالاتری دارند. معاملات سوداگرانه به این بازارها منتقل شده و بازار خودرو بیرمق مانده است.»
به گفته دلانگیزان:
«اکثریت مردم تمایل دارند پول مازاد خود را در بازارهای طلا و ارز سرمایهگذاری کنند، نه خودرو یا مسکن. به همین دلیل، خودرو از رونق قیمتی جدا شده و در رکود باقی مانده است.»
جمعبندی
بازار خودرو ایران امروز نمونهای واقعی از رکود تورمی است؛ جایی که قیمتها رشد میکنند اما خریدار وجود ندارد. هزینههای تولید بالا، افت قدرت خرید، کوچ سرمایهها به بازارهای سیالتر و نبود سیاستگذاری مؤثر در صنعت خودرو، مجموعاً شرایطی ساختهاند که در آن نه تولیدکننده راضی است و نه مصرفکننده توان خرید دارد.
منبع: دنیای اقتصاد